Cia van Boort  4 van 4

Het is inmiddels 1929...

Vlak na de oorlog, in het najaar van 1918, werd papa lid van de Burgerwacht. Hij hielp de politie bij het handhaven en herstellen van de openbare orde. Als er ergens relletjes waren, mocht hij ingrijpen. Samen met de andere leden van de Burgerwacht hield hij regelmatig schietoefeningen. We zagen hem dan met zijn geweer over de schouder het huis uitgaan. Papa vindt schieten machtig mooi!

Mijn vader houdt sowieso wel van het bestrijden van chaos en onrust, want drie jaar later werd hij ook voorzitter van de nieuw opgerichte vrijwillige brandweer. Deze assisteerde de gemeentelijke brandweer bij grote branden. Onlangs hebben papa en zijn manschappen nog een grote brand in Rossum geblust. Dat vertelde hij tenminste toen ik dit weekend thuis kwam.

Zelf ben ik niet meer zo veel in Zaltbommel te vinden. Ik ben naar het conservatorium gegaan en heb onlangs besloten ook nog de kunstacademie in Den Haag te volgen. Ik zal dus niet de wijnhandel en slijterij overnemen. Dat doet mijn broertje Inno later. Gelukkig voor mijn vader blijft de zaak dus wel in de familie.

Eindopdracht Cia

Er-op-uit opdracht Zaltbommel


Er-op-uit opdracht Zaltbommel

Een wandeling door de vestingstad Zaltbommel.

In de laatste 400 jaar is de binnenstad van Zaltbommel zo weinig veranderd dat nog steeds de weg is te vinden met behulp van een oude plattegrond. Deze “kaart in vogelvlucht” van Johan Blaeu is omstreeks 1650 gegraveerd. De gebouwen zelf zijn in de loop van de tijd wel veranderd, maar aan de hand van de route beschrijving zijn ze zonder moeite terug te vinden. De panden waar de route ons langs voert stonden er al in de tijd van Johan van de Garde (negentiende eeuw) en Louis van Boort (twintigste eeuw). De rivier de Waal, ten noorden van de stad, ligt aan de onderkant van de kaart.

Wat heb je nodig?

Print de volgende zaken uit.

1) De plattegrond van Zaltbommel.
2) De routebeschrijving met de opdrachten. (Knip en plak in Word)
3) De plattegrond van de Sint-Maartenskerk met afbeelding A.


Plattegrond van Zaltbommel. (Streekarchief Bommelerwaard)

Opdracht 10
De routebeschrijving met de opdrachten.

Begin- en eindpunt van de tocht is de Waterpoort.

1. De Waterpoort.
De enige van de vijf stadspoorten die is overgebleven. Oude kanonnen dienen als schamppaal. In de doorgang zijn nog de hengsels van de poortdeuren te zien. De woonhuizen links en rechts van de poort zijn tegen de stadsmuur gebouwd. Met de bouw van de muur werd begonnen na de stadsrechtverlening in 1316.

  • Hoe komt de poort aan zijn naam?

    Als je onder de poort door loopt kom je bij de Waalkade.

    2. Waalkade.
    Vanaf de Waalkade zijn de bruggen goed te zien. De achterste brug is de spoorbrug, deze werd in 1868 gebouwd en meerdere keren hersteld.

    Loop nu naar de Waterstraat 46.

    3. Waterstraat 46 – dubbel huis “de Roskam en de Wildeman”.

  • Waaraan kun je nu nog zien dat het ooit twee panden waren?

    Loop nu richting het centrum en sla linksaf de Lange Steigerstraat in.

    Lange Steigerstraat 22-24 – Twee grote huizen.
    De twee panden lijken sprekend op elkaar en zijn uit het eind van de achttiende eeuw. Linksboven is een kogel ingemetseld die in 1794 in de stad terechtkwam toen de Engelsen van de overzijde van de Waal schoten op de Fransen die in Zaltbommel lagen.

  • In welk huis zit de kogel ingemetseld? In 22 of 24?

    Ga aan het einde van de straat rechtsaf de Korte Steigerstraat in. Sla in de Gasthuisstraat links- en dan weer rechtsaf de Kerkstraat in.

    Kerkstraat 2 – Het Gasthuis.
    Het “Groote Bommelsche Gasthuis” is een classicistisch gebouw uit het eind van de achttiende eeuw. Later (in de negentiende en twintigste eeuw) zou het gasthuis een zieken- en verzorgingshuis worden en het hele blok omvatten.

  • Waar wordt het pand nu voor gebruikt?

    Loop de Kerkstraat uit richting de Sint-Maartenskerk. Stop even bij de tweede straat links. Dit is de Oenselsestraat.

    Oenselsestraat.
    Aan het einde van deze straat was vroeger de Oenselsepoort. In deze straat bezat Johan van de Garde meerdere panden.

    Loop nu de Kerkstraat uit richting de Sint-Maartenskerk.

    Sint-Maartenskerk.
    Het koor, opgetrokken in baksteen en natuursteen, werd in 1304 ingewijd. Het schip uit de vijftiende eeuw is bekleed met tufsteen van een eerdere, kleinere Sint-Maartenskerk. De toren dateert van omstreeks 1500. De torenspits vloog in brand na een blikseminslag op Hemelvaartdag 1538. De Sint-Maartenskerk is een hervormde kerk.

  • Loop een rondje om de kerk en zoek afbeelding A. Kruis deze plek aan op de plattegrond van de kerk.

    Loop nu naar het Kerkplein, voor de kerk.

    Kerkplein 10 – Kinderhuis De Schutse.
    Kinderhuis De Schutse was eeuwenlang het weeshuis van de stad.

  • Wat zijn wezen?

    Loop de Nieuwstraat in. Ga linksaf de Boschstraat in. Loop tot buiten de oude stad. Hier stond vroeger de Boschepoort.

    De Boschstraat – De wal met bastions en buitengracht
    Om de binnengracht ligt een zware aarden wal met zeven bastions en een brede gracht, aangelegd rond 1600. De parkachtige beplanting werd in de negentiende eeuw aangebracht.

    Ga nu dezelfde weg terug en sla links de Nonnenstraat in.

    Nonnenstraat 5 – Maarten van Rossumhuis.
    Dit laatgotische gebouw werd omstreeks 1535 gebouwd door de Gelderse Legeraanvoerder Maarten van Rossum. Nu is er het Maarten van Rossummuseum in gevestigd. Zeker een bezoekje waard!

  • Het huis van Maarten van Rossum werd gebouwd in de …
    A)               Vroege Middeleeuwen
    B)               Hoge Middeleeuwen
    C)               Late Middeleeuwen

    Loop verder de Nonnenstraat in en ga rechts de Oliestraat in.

    Oliestraat 28 – Sint-Martinuskerk.
    De Sint-Martinuskerk is een Katholieke kerk in “Waterstaatsstijl” uit 1837.

    Op de hoek van de Minnebroederstraat en de Kloosterstraat staat de in 1864 gebouwde (voormalige) synagoge. (Hier komen jullie niet langs…)

  • Maar: welke geloven (noem er minstens drie!) werden er in de tijd van Johan en Louis in Zaltbommel beleden?

  • Wat zegt dat over de inwoners van Zaltbommel?

    Loop de Oliestraat uit. Je staat nu in de Gamerschestraat. Sla nu linksaf en ga op zoek naar nummer 48. Aan het eind van deze straat lag ook een poort.Je raadt het al, deze heette: de Gammerschepoort.

    De Gamerschestraat 48 – het smalste huis van Zaltbommel.

  • Meet met je voeten op hoe breed het huis is.

    Loop nu terug richting de Markt. Aan je linkerhand zie het stadhuis.

    Markt 10 – Het stadhuis.
    De gevel van het stadhuis is in 1762 gebouwd. Aan de linkerzijde van het stadhuis, in de Tolstraat, staat een stadspomp uit het begin van de negentiende eeuw.

  • Waarvoor werd de stadspomp in deze tijd gebruikt? Noem twee dingen.

    Steek het plein rechtover. Hier vind je de nummers 15 en 9.

    Markt 15 – de Waag.
    Na de bouw in 1797 is dit pand ruim honderd jaar in gebruik geweest als waag.
    In de gevel staat het beeld van een vrouw met een weegschaal en een gewicht.

  • Waarvoor werd het pand de Waag gebruikt?

    Markt 9 – Philipshuis.
    In de negentiende eeuw woonde de familie Philips in het huis Markt 9. De broers Anton en Gerard Philips werden geboren in de Tolstraat nummer 15-23. Karl Marx, een neef van de familie, zou hier tijdens zijn verblijf in 1863-1864 aan zijn beroemde boek “Das Kapital” hebben geschreven.

  • Waarvan waren de broers Anton en Gerard Philips de grondleggers van (in Eindhoven)?
  • En van welk denkwijze was Karl Marx de grondlegger?

    Loop nu de Gasthuisstraat in en zoek huisnummer 12-14.

    Gasthuisstraat 12-14 – Dubbelhuis.
    Dit huis bestaat ook uit twee panden, die in de negentiende eeuw tot één huis zijn verbouwd.

  • Waaraan kun je zien dat het twee panden waren?
  • Welk dier staat er op de deurklopper afgebeeld?

    Ga terug naar de Waterstraat.

    De Waterstraat
    De Waterstraat loopt van de Markt steeds breder wordend naar de poort waarachter de rivier ligt. De huizen zijn hoog, vrij breed en nog in het bezit van de eigen originele stoepen en stoephekken. De gevels uit de negentiende eeuw verbergen vaak veel oudere huizen. De lantaarnpalen zijn van het oude model stadslantaarn.

    Waterstraat 36 – bakkerij.
    Aan de eenvoudige gevel wordt sinds 1835 uitgebeeld wat “In De Soete Invalle” betekent.

  • Wat betekent “In De Soete Invalle” in dit geval denk je?

    A) De zoete inval. Het gebeurde weleens dat in een brouwerij iemand tijdens het werk in de beslagkuip of de brouwerskuip viel. Dat noemde men de zoete inval.

    B) Het is hier net de zoete inval. Hier komen continu mensen over de vloer.

    Nu ben je weer op het punt waar je bent begonnen. Dit is het einde van de Er-op-uit-opdracht. Lever je antwoorden in bij je docent.


    Plattegrond van de Sint-Maartenskerk en afbeelding A.